Waarom word ik onder druk ineens weer mijn oude zelf?
Over stress, automatische gedragspatronen en waarom wat je geleerd hebt niet plots verdwenen is
Je hebt eraan gewerkt.
Je begrijpt ondertussen wat er gebeurt. Je merkt je patronen sneller op. Je stelt vaker een vraag voordat je een conclusie trekt en soms kun je midden in een moeilijke situatie zelfs denken:
Ho. Wacht. Daar ga ik weer.
Mooi.
Persoonlijke ontwikkeling. ✔️
En dan komt er zo'n dag.
Slecht geslapen. Drie dingen lopen tegelijk mis. Een deadline. Iemand heeft iets niet gedaan waarvan jij dacht dat het afgesproken was.
En precies op dat moment komt er nóg iets bij.
Voor je het weet reageer je kortaf.
Je begint opnieuw alles zelf over te nemen.
Je trekt je terug.
Je zegt ja terwijl je nee bedoelt.
Of je probeert plots ieder detail te controleren.
Een uur later denk je:
Serieus? Ik dacht dat we dit ondertussen geleerd hadden.
Waarschijnlijk wel.
Alleen is iets geleerd hebben niet hetzelfde als er onder iedere omstandigheid even gemakkelijk toegang toe hebben.
Stress wist je ontwikkeling niet uit
We zeggen gemakkelijk:
“Onder stress ben ik gewoon zo.”
Maar stress onthult niet plots je ware persoonlijkheid.
Stress beïnvloedt verschillende processen die we nodig hebben om flexibel en doelgericht te reageren, waaronder aandacht, werkgeheugen en cognitieve controle. Hoe sterk dat effect is, verschilt bovendien afhankelijk van de soort stress, intensiteit, duur, persoon en context.
Onderzoek laat dan ook geen simpele regel zien waarbij “het rationele brein uitschakelt en het emotionele brein overneemt”. Verschillende executieve functies kunnen onder stress verschillend reageren. Recente experimentele bevindingen laten bijvoorbeeld zien dat acute stress bepaalde aspecten van werkgeheugenleren kan verstoren, terwijl andere executieve functies in dezelfde omstandigheden relatief behouden blijven.
De werkelijkheid is dus genuanceerder.
Maar praktisch betekent het wel iets belangrijks:
gedrag dat in rust beschikbaar is, kan onder belasting meer inspanning vragen.
En dan worden goed ingesleten reacties interessant.
Oude sneltoetsen zijn snel
Automatisch gedrag is ontzettend nuttig.
Je wilt tijdens het autorijden niet iedere keer bewust moeten bedenken welke voet naar welk pedaal moet.
Door herhaling worden bepaalde reacties gemakkelijker beschikbaar.
Dat gebeurt ook in hoe we omgaan met spanning.
Onzekerheid → controleren.
Conflict → vermijden.
Kritiek → verdedigen.
Overweldiging → terugtrekken.
Een probleem → zelf oplossen.
Spanning bij een ander → pleasen.
Dat zijn niet noodzakelijk slechte eigenschappen.
Sterker nog: vaak zit er een kwaliteit onder.
Iemand die veel verantwoordelijkheid opneemt, kan ontzettend betrouwbaar zijn.
Iemand die snel oplossingen ziet, kan daadkrachtig zijn.
Iemand die sterk rekening houdt met anderen, kan bijzonder verbindend zijn.
Alleen kan een kwaliteit onder druk ook te veel van het goede worden.
Betrouwbaarheid wordt oververantwoordelijkheid.
Daadkracht wordt controle.
Zorgzaamheid wordt jezelf voortdurend aanpassen.
Grondigheid wordt perfectionisme.
En juist dát vind ik in begeleiding interessant.
Niet:
“Welke slechte eigenschap moeten we wegwerken?”
Maar:
“Wat probeer je hier eigenlijk te doen — en wanneer slaat iets wat normaal voor je werkt door?”
Daarom kijk ik soms naar gedrag vóórdat we het proberen te veranderen
Hier kan bijvoorbeeld een instrument als Lumina Spark nuttig worden.
Niet om iemand in een hokje te stoppen of te besluiten:
“Aha, jij bent nu eenmaal zo.”
Juist niet.
Ik gebruik het liever als extra taal om te onderzoeken welke gedragsvoorkeuren iemand gemakkelijk inzet en welke kwaliteiten onder druk mogelijk sterker naar voren komen.
Het profiel is dan niet het antwoord.
Het geeft ons betere vragen.
Wanneer gebeurt dit?
Wat ging eraan vooraf?
Wat probeer je op dat moment te bereiken of voorkomen?
Wanneer helpt deze kwaliteit je?
Wanneer begint ze tegen je te werken?
En wat gebeurt er vervolgens bij de mensen rondom jou?
Want daar komt opnieuw een tweede laag bij.
Jouw automatische reactie verandert ook je omgeving
Stel dat een ondernemer veel verantwoordelijkheid draagt.
Er gaat iets mis.
Hij neemt het over.
Nog iets gaat mis.
Geef maar hier. Ik doe het zelf wel.
Een medewerker twijfelt.
De ondernemer beslist.
Op korte termijn werkt dat uitstekend.
Probleem opgelost.
Alleen leren medewerkers ondertussen ook iets:
wanneer het moeilijk wordt, neemt de ondernemer het over.
Dus beslissen ze minder zelfstandig.
De ondernemer ziet dat.
Zie je wel. Ze nemen geen verantwoordelijkheid.
Hij controleert nog meer.
En voor je het weet hebben we niet alleen een persoonlijk patroon.
We hebben een systeem dat het patroon mee in stand houdt.
Dat is waarom ik gedrag nooit helemaal los wil bekijken van de omgeving waarin het ontstaat.
Soms hoef je jezelf niet nóg beter te leren reguleren
Dit vind ik minstens zo belangrijk.
Wanneer iemand onder druk chaotischer, prikkelbaarder of controlerender wordt, kunnen we onmiddellijk naar persoonlijke ontwikkeling grijpen.
Maar misschien heeft die persoon ondertussen:
zeventien projecten, voortdurend onderbrekingen, onduidelijke prioriteiten, informatie op vier verschillende plaatsen en iedere dag tientallen beslissingen die nergens anders genomen kunnen worden.
Dan is:
“Je moet beter leren omgaan met stress”
misschien niet de meest logische eerste interventie.
Stress en cognitieve belasting ontstaan niet in een vacuüm.
Soms moeten we vaardigheden ontwikkelen.
Soms moeten we een automatisch patroon onderzoeken.
Maar soms moeten we vooral de belasting of het systeem veranderen.
En meestal wil ik eerst weten welke van die drie hier speelt.
Dus nee: je bent niet terug bij af
Een oude reactie die onder druk opnieuw verschijnt, betekent niet automatisch dat al je ontwikkeling verdwenen is.
Misschien is een interessantere maatstaf:
Hoe snel merkte je het op?
Hoe ver ging je erin mee?
Kon je nog bijsturen?
Wat maakte de belasting deze keer groter?
Wat hielp je eruit?
Misschien nam je vroeger drie weken lang alles opnieuw over.
Nu merk je het na drie dagen.
Later na drie uur.
En uiteindelijk hoor je jezelf zeggen:
“Stuur het maar naar de klant. Je hoeft het niet eerst aan mij te laten zien.”
Terwijl iedere vezel in je lichaam denkt:
IK WIL HET WEL EERST ZIEN.
Ook dat is ontwikkeling.
Niet omdat de eerste impuls verdwenen is.
Maar omdat die impuls steeds minder automatisch hoeft te bepalen wat je vervolgens doet.
En daarmee komen we bij de volgende stap.
Hoe zorgen we ervoor dat nieuw gedrag juist onder druk gemakkelijker beschikbaar wordt?
Want “volgende keer doe ik het anders” klinkt prachtig.
Als veranderstrategie is het alleen nogal mager.
Daar kijken we in de volgende blog naar.
Bronnen & verder lezen
Onderzoek naar stress en executief functioneren laat een genuanceerd beeld zien: effecten verschillen naargelang de aard en duur van stress en het specifieke cognitieve proces dat wordt onderzocht. Recente experimentele bevindingen ondersteunen daarom geen simpele “stress schakelt je rationele brein uit”-verklaring.
Voor automatische gedragspatronen is daarnaast relevant dat gewoontevorming samenhangt met herhaling en context. Recent longitudinaal onderzoek laat bovendien zien dat automatisering niet simpelweg lineair toeneemt: gedrag kan sterker geautomatiseerd raken, maar automatisering kan ook weer afnemen.
Lumina Spark gebruik ik binnen Sua Vi als reflectie-instrument om gedragsvoorkeuren en mogelijke overbelasting van kwaliteiten bespreekbaar te maken. Het instrument is daarbij een infor
matiebron binnen de begeleiding, niet een diagnose of verklaring op zichzelf.
Wil je meer lezen over Lumina Spark?
Opmerkingen